Dit verdrag is op 4 november 1950 te Rome tot stand gekomen, in navolging van de in 1948 opgestelde Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) is een Europees verdrag waarin de mensen- en burgerrechten van alle inwoners van de aangesloten landen zijn vastgelegd.

Het betreft hier alle lidstaten van de Raad van Europa, en het EVRM is dus geen verdrag van de Europese Unie. Het gegeven dat alle EU-lidstaten wel zijn aangesloten bij het verdrag heeft te maken met het feit dat deze landen alle lid zijn van beide organisaties: zowel de EU als de Raad van Europa.

Het EVRM biedt burgers van de aangesloten landen de mogelijkheid om de eerbiediging, of gebrek daaraan, van hun rechten en fundamentele vrijheden te laten toetsen door een rechterlijke macht. Hiertoe kunnen zij een procedure aanspannen bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM)  Dit hof moet echter niet worden verward met het Europees Hof van Justitie in Luxemburg. 

Voordat burgers zich tot het hof mogen richten moeten alle mogelijkheden bij de nationale rechtbanken zijn gebruikt. Burgers kunnen namelijk in eigen land al beroep doen op het EVRM aangezien de nationale rechtbanken zich hier ook aan dienen te houden. De nationale rechter zal het beroep op het EVRM dus moeten accepteren en vervolgens toepassen. In de praktijk komt het daarom niet vaak voor dat een zaak bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens wordt aangespannen.

In 2010 zijn onderhandelingen begonnen over de toetreding van de EU als geheel tot het verdrag. Daarvoor was dat niet gebeurd vanwege juridische obstakels in het EG-Verdrag. Desalniettemin werd in het Verdrag van Amsterdam bij de EU-lidstaten aangedrongen op naleving van de door het EVRM gewaarborgde rechten en vrijheden. Het Verdrag van Lissabon maakte een toetreding van de EU als geheel wel mogelijk. Na toetreding zal de EU een zelfde positie innemen als haar lidstaten in het systeem voor bescherming van mensenrechten. Dat houdt onder andere in dat er namens de EU een rechter zal worden aangesteld bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.

Ook in Nederland is er grote belangstelling voor een toetreding van de EU tot het EVRM. Eerste Kamerlid (en fractievoorzitter) Tiny Kox (SP) sprak in april 2010 zijn wens uit voor een snelle toetreding. De SP politicus noemde in een overleg met de toenmalige ministers Verhagen en Hirsch Ballin het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens de 'enige echte Europese Grondwet'. Ministers Verhagen en Hirsch Ballin verklaarden een snelle toetreding van de EU na te streven.

Na drie jaar onderhandelen is in april 2013 een ontwerp toetredingsverdrag van de EU tot het EVRM gepresenteerd. Dit verdrag zal eerst ter beoordeling aan het Europees Hof van Justitie worden voorgelegd, waarna de EU zelf, alle lidstaten en de Raad van Europa het verdrag moeten ratificeren.